TEKNİK
SAÇ METAL TAMİR SANATI
Mustafa KARAKÖSE / Yapısal Bakım Atelyesi
Sac metal işi bir sanat olarak düşünülebilir. Bazı mekanik üretim işleri niklelajda bırakılan iz seviyesi ile kıyaslanabilir. Peki, bir metal zanaatkarının belirli bir seviyeye kadar yetiştirilebilmesi için ne kadar süre gereklidir? İyi yetişmiş bir metal zanaatkarında bilgi ve sabIrın aynı anda yüksek seviyede bulunması gerekmektedir. İyi bir onarım ve tamiri etkileyen bilgiler; değerlendirme , tasarlama ve birleştirme tekniklerinden gelmektedir. Sabır, işi ilk seferinde doğru yapmak için çok gereklidir. Ana hatlarıyla tekrar bir inceleme ise metallerde çalışma kabiliyetinizi geliştirir.
İLK YAPILMASI GEREKENLER;
Metal tamir ve onarım ustalığında ana faktör hasarı değerlendirmektir. Bu da görsel kontrolu gerektirir. Başarılı bir hasar değerlendirmesi , kanattaki bir deliği veya gövdedeki bir göçüntüyü tespit etmek değil, gizli olan hasarı değerlendirmektir. Yapı hiç gizli hasarlanır mı? Peki ya buna bitişik olan yapı? Hasarın olduğu yerde yakıt kaçağı, elektrik bağlantısı veya diğer kompanentlerde gizli tehlikeler var mı? Bütün bu faktörleri gözönünde bulundurmak tamiri geliştirmenin can alıcı noktasıdır.
TAMİR KRİTERLERİ;
Tamir kriterleri üç adımı içerir; hasar tanımlama, müsade edilen hasarı hesaplama ve tamir. Uçakta ve çalışmalarda onaylanmış kaynaklar kullanılır fakat genellikle üreticinin Yapısal Tamir Kitapları (SRM;Structural Repair Manuel) bu bilgileri içerir.
Hasar tanımlama aşamasında,
hasarlı parçanın metal tipi ve kalınlığı tanımlanır. Bu bilgiler sadece fabrikasyon amaçlı tamirler için gerekli değildir, fakat malzeme karışımını ve kalınlığını bilmek eğer gerekli ise tahribatsız malzeme testi (NDT; non-destructive testing) ile malzeme kaybını hesaplamak için gereklidir.
Sonuç olarak, eğer hasar kabul edilir limitler içindeyse, tamir gerekir (insiyatife bağlı olarak). Bazı örneklerde, onaylanmış referanslı olarak özel tamirler uygulanabilir (imalatçı onayı).
TAMİRE BAŞLAMA;
Tamirde ilk adım var olan bağlantıların sökülmesidir. Bazı bağlantılar zaten hasarlanma esnasında sökülmüş veya bozulmuş olabilir. Bazen boyanın sökülmesi perçinlerin daha iyi görülmesini sağlayacaktır. Eğer boya kimyasal yollarla sökülecek ise hiçbir metal malzeme kullanmadan boyayı sökecbilecek kimyasal kullanılmalıdır.
Dövme perçinler sökülürken, perçin başı delinerek perçin zayıflatılır. Perçinle aynı çapta bir matkap ucu kullanılmalıdır. Delme işlemi perçinin tam merkezinden yapılmak zorundadır. Perçin başının delinmesi işleminden sonra bir zımba ile perçin başı koparılabilir. Daha sonra perçin gövdesi yine bir zımba yardımıyla düşürülür.Var olan bağlantılar söküldükten sonra işleme başlanılabilir. Daha önceden toplanılan bilgiler ile malzeme ve tamir gereklilikleri göz önünde tutulur. Burada malzeme çeşitlerinden komplex işlemlere kadar pekçok malzeme özelliği tartışılabilir, biz en çok 2024 T3 ve AA perçinlerden bahsedeceğiz. Çoğu zaman tamir yapılacak yüzey üzerinde bir taslak oluşturmamıza yardımcı olur. Bu nokta bize tamir parçasının büyüklüğü, nerelere perçinler konulacağı, tamir için hangi çapta ve mesafede perçin kullanılacağı ve kenar mesafeleri hakkında iyi bir fikir oluşturur.
Kullanılacak tamir parçasını depodan temin ettikten sonra kullanılacak ölçüden bir miktar büyük kesmek ilk aşama için faydalı olacaktır. Daha sonra delikler delinir ve gerekli kenar mesafeleri ayarlanır. Depodan temin edilen malzemenin kenarlardan 1 inç daha geniş olarak alınması son trim için rahat bir çalışma uzunluğudur. Ayrıca fazlalık kısmın makasla kesilmesinden kaçınmalıyız, çünki makasla kesilen yüzeyler tırtıklı olacaktır ve malzemenin yırtılmasına sebep olabilir.
VAROLAN DELİKLER
Tamir parçası üzerine açılacak delikler daha önceden yapı üzerine açılmış olan deliklerle çatışmamalıdır. Daha önceden var olan delikler için aşağıdaki metodlar uygulanmalıdır;
Delik Ayarlama Aletleri (Delik Maşası),
Bu alet ile daha önceden var olan delikler ile tamir parçası üzerine açılacak deliklerin çatışmaması sağlanabilir. Bu alet tamir parçasının altından kaydırılmak suretiyle daha önceden var olan deliklere yerleştirilir ve üst yüzeyden bir matkap ile delinir. Bu aleti kullanırken birkaç şeye ihtiyacımız olur. Bunların başında uygun delik maşası ayarlanmalıyız, küçük çapta bir maşa kullanmamız deliğin merkezini kaçırmamıza neden olabilir. Bunun sonucunda muhtemelen var olan deliği büyütmemiz gerekecektir.
İkiye Bölünmüş Çizgiler
Bazı örneklerde, delik maşası kullanmak zordur. Diğer bir metod ise ikiye bölünmüş çizgiler ile delikleri taşımaktır. Çizgiler delik merkezinden başlayarak tamir parçasının kapatacağı yüzeyin dışına kadar uzatılır. Daha sonra parça üzerine konulur ve çizgiler kullanılarak daha sonra orjinal çapına büyütülecek olan pilot delikler delinir. Bazı bölgeler için bu metod kullanmak bir tehlikelidir. Çizgiler mutlaka perçin merkezinde kesişmelidirler . Bununla birlikte tamir parçasından yeteri kadar dışarı uzatılmış olmaları gerekir.
Arkadan Delme Yoluyla
Eğer tamir yapılacak bölgenin arkası müsait ise sökülmüş olan bağlantı deliklerini taşımak mümkündür. Bu metodda bir iki dikkat edilmesi gereken nokta vardır.
Matkap var olan delikle aynı çapta olmalıdır. Küçük çapta matkap kullanmak perçin merkezini kaçırmamıza neden olabilir. Bununla birlikte, ardışık delmek ve dikkatsizlikler deliklerin genişlemesine neden olabilir. Eğer delme esnasında yanınızdaki biri parçayı eliyle tutuyorsa, herhangi bir iş kazasının olmaması için iyi bir iletişim gereklidir. Eliyle değilde bir tahta parçasıyla destekliyor olmasıda tehlikelidir.
YENİ DELİKLERİN AÇILMASI
Daha önceden var olan deliklerin tamir parçasına taşınmasından sonra tamir için gerekli olan deliklerin delinmesine başlanılabilir. Daha önceden tamir parçası üzerinde perçinlerin nereye konulacağının bütünüyle işaretlenmiş olması ve kenar mesafelerinin ayarlanmış olması iyi bir fikirdir. Perçin miktarının yeterli olduğundan eminsek delikleri delebiliriz. Öncelikle pilot delikler şeklinde delmek, daha sonra esas tamir bölgesinde delikleri orjinal büyüklüğüne getirmek deliklerin merkezinde oluşabilcek küçük kaçaklıkları önleyecektir.
BİRLEŞTİRMEDEN ÖNCEKİ SON KONTROL
Tamir parçasına bütün delikler taşındıktan sonra , perçin merkezinden başlamak üzere genellikle perçin çapının 2-2,5 katı mesafede kenar payı bırakılır. Küçük kenar payı bırakılmış tamirlerde kenarlardaki perçinlerden kaynaklanan çatlakların oluştuğu görülmüştür. Çok fazla kenar mesafesi bırakılmış tamirlerde, tamir parçasının yüzeyden ayrıldığı görülmüştür. Yüzey üzerinde bulunmaması gereken tüm çentikler, oyukluklar giderilmeli ve kimyasal kaldırılmalıdır. Yüzey koruması gerekli kimyasal kaplamalar ve sealent uygulanmalıdır.
BİRLEŞTİRME
Tamir parçası tamir için hazırlanmış durumdadır. Buna rağmen birleştirmeye pek çok şey etki eder, bunların en önemlilerinden biri de uygun olan dayamayı seçmektir.
DAYAMA AĞIRLIĞI
Dövme perçin yaparken uygun ağırlıkta bir dayama kullanmak gereklidir. Tablo da perçin çaplarına göre kullanılması gerekli dayama ağırlıkları verilmiştir. Çok ağır bir dayama kullanmak aşırı bir ezilmeye neden olur, çok hafif bir dayama kullanmakta perçinin ezilmesini zorlaştırır.
Bununla birlikte seçilen dayamanın şeklide önemlidir. Eğer seçilen dayamanın şekli uygun değilse yapıya zarar verilebilir. Dayama yüzeyi her zaman için perçine doğru açı ile tutulmalıdır.
Perçinleme işlemi tamamlanana kadar dayama tutan kişi dayamayı tutmaya devam etmelidir. Eğer dayama doğru şekilde tutulmazsa perçin ezilmesi uygun şekilde olmaz, eğik ezilmeler meydana gelir. Dayama asla kaldırılmamalıdır. Dayamanın işlevini yapmasına müsade edilmelidir.
Eller dayama için sadece bir rehber olmalıdır ve gerekli olan gerilimi ve geri sekmeleri önlemeye çalışmalıdır.
