TÜRBÜLANS

Ahmet Akın DİLER / THY Kaptan Pilot

LOW LEVEL TURBULANCE (LLT)

15.000 feet altında meydana gelen türbülans olarak tanımlanabilir. Satıh ısınması ve sürtünme olaylarının fazlaca karşılaşıldığı atmosferin alt tabakalarında oluşur. Alçak seviye türbülansı; mechanical turbulance, thermal turbulance, turbulance in front gibi başlıklarda incelenebilir. MECHANICAL


TURBULANCE

Satıh rüzgarlarının kuvvetli olduğu zamanlarda meydana gelir. Satıha temas eden rüzgar sürtünmeden dolayı süratini kaybeder ancak havanın dönmesine sebep olarak türbülans oluşturur. Rüzgarın şiddetinin artmasıyla türbülansın yerden yüksekliği de artar. Satıh rüzgarı 50kts veya daha fazla olduğunda türbülans yüksekliği 3000 feet AGL üstüne çıkar. 20kts rüzgarda uçak süratin yaklaşmada 10-20kts oynaması beklenebilir. Manialar, ağaçlar LLT’nin istikrarsızlığına ve kuvvetine tesir ederler. Tepeler bazen şiddetli türbülans oluşumuna sebep olabilirler. Vadilerde bulunan meydanlardan kalkışlarda, vadiyi terk etmeden önce en yüksek tepe irtifasına çıkılmalı ve downdraft ile karşılaşılması durumunda, gerekli müdahalenin yapılabilmesi için uçak üzerinde yeterli sürat bulundurulmalıdır. Vadilerde uçarken üst seviyelerde yan rüzgar olması durumunda, tepelerin her iki kenarında türbülansla karşılaşabileceği unutulmamalıdır.
 

THERMAL TURBULANCE

Solar radyasyonun yer sathını ısıtmaya başlaması ile atmosferin en alt tabakalarında convection ısınma başlar. Sabah ve öğleden sonra bu olayın yoğunluğu ve kalınlığı artar. Satıh soğuması ile birlikte bu özelliklerde de azalma olur. Bu değişimlerde soğuk havanın sıcak satıhlar üzerine hareket etmesi durumunda thermal turbulance meydana gelir. Termal paternler, rüzgar ve araziye bağlı olarak şekillenir. Düz arazi ve hafif rüzgar durumunda ‘honeycomb’ paterninde, 20kts ve üzerindeki rüzgar durumunda rüzgar istikameti boyunca oluşur. Yüksek arazilerin güneşe bakan taraflarında thermal yükseklik az olmasına rağmen LLT oldukça kuvvetlidir.
 

TURBULANCE IN FRONT

Cepheler sadece windshear değil orta veya daha şiddetli türbülanslara da sebep olabilirler. Hızlı hareket eden soğuk cephe önlerinde 1000 fpm değerinde updraf’lara rastlanabilir. Bu şartlar, convection ve kuvvetli rüzgarla birleşirse LLT ve windshear tehlikeli boyutlara ulaşır. Deniz meltemlerinin ve thunderstromlarının bulunduğu orta büyüklükteki cephelerdede LLT’lere rastlanır. Türbülans yoğunluğu, cephenin kuvveti, sürati ve convection ile birleşmesine  bağlı olarak değişir. Düz satıhlar üzerinde 30kts veya daha fazla süratle hareket eden cepheler orta ve daha şiddetli LLT’lere sebep olurlar. Engebeli arazi üzerinde hareket eden cepheler süratine bakılmaksızın orta ve daha şiddetli türbülans meydana getirirler.
 

TURBULANCE IN AND NEAR THUNDERSTORMS (TNT)

Turbülans, gelişmekte olan convective bulutlarda, thunderstorm'larda, thunderstorm tepesinde, downburst ve gust front’larda görülür.


THUNDERSTORM İÇİNDE TÜRBÜLANS

Thunderstorm içinde türbülans iki değişik ölçüde meydana gelir. Büyük olanı, updraf ve downdraf’lar kadar kuvvetlidir. Vertical draft'ların kenarlarında oluşan kırılmalar gust oluşturarak daha az türbülansa sebep olurlar. Thunderstorm’un cumulus safhasında updraf'lardan dolayı türbülans oluşur ve bulut kütlesinin yarısını kapsar. Updraft  sürati bulutun üst seviyelerinde maximuma ulaşır. Updraft sürati, thunderstorm içinde  400-1200 fpm, thunderstorm tepesinde 4000 fpm’ te ulaşır. Çok kuvvetli thunderstormlarda 10.000 fpm ‘ sürat belirlenmiştir. Downdraftların en süratli olan yeri yağışın bulunduğu bölümdür ve bu sürate thunderstorm altında ulaşır. En yüksek değer 5000 fpm olarak belirlenmiştir.

Thunderstorm’un zayıflamaya başlaması ile beraber türbülansda zayıflamaya başlar.


THUNDERSTORM ALTINDA TÜRBÜLANS

Downdrafts, downburst ve microburst, thunderstorm altındaki başlıca türbülans bölgeleridir. Downdraft sonucu oluşan kuvvetli rüzgar akışları mechanical  türbülansa sebep olur. Funnel bulutlar ve tornadolarda da şiddetli türbülans ile karşılaşılır.


THUNDERSTORM ETRAFINDA TÜRBÜLANS

Bu çeşit türbülanslara  thunderstorm dışında convection’un en fazla olduğu bölgelerde rastlanır. Thunderstorm dışında açık ve bulutlu olan bölgelerde bilhassa örs civarında türbülans olasılığı  çok fazladır. Severe thunderstorm'lara 20 mil’den fazla yaklaşılmamalıdır. Örs bulutları içinde uçulmamalı ve örs  civarında mevcut rüzgarın her 10 kts’ı için 1000 feet bulut üstünde uçulmalıdır.


CLEAR AIR TURBULANCE ( CAT )

CAT, atmosferde görülebilir convective aktivitenin dışında her yerde oluşur. CAT ‘in  ani olarak oluşması için vertical windshear’in her 1000 feet’te 5 kts’ı geçmesi gerekmektedir. CAT yüksek irtifalarda stabil tabakaların yanında vertical wind  shear’larda meydana gelir. Stabil  tabakalardaki hava kütlesinin şakuli olarak hareket etmesi  atmosferik gravity dalgalarının oluşmasına sebep olur. Bu dalgaların uzunluğu birkaç yüz feet’ten 1-2 millere kadar ulaşabilir. Jet strems, yüksek irtifa stabil tabakaları ve tropopoz kuvvetli vertical shear oluşum bölgeleridir. Jet streamlerin etrafında 2 belirgin bölgede CAT meydana gelir. Birincisi Jetstream  koridoru altında meyili olan stabil tabakaların içinde, diğeri de, jetstream’in sağ tarafında ve koridorun üst irtifalarında, jetstream’lerin ani istikamet değiştirdiği bölgeler CAT oluşumunun şiddetini arttırırlar. Jetstream süratinin 110 kts üzerine çıkması  CAT ihtimalini arttırır.