| TROPİKAL
FIRTINALAR A.AKIN DİLER / Kaptan Pilot THY Uçuş İşletme Başkanı |
|
Tropikal fırtınalar, yüksek oranda buharlaşma ve deniz sathı’nın ısı yayması sonucu oluşurlar. Bu gelişme büyük sahalara yayılan thunderstormları meydana getirir. Sistemin ekvator hattının 50 kuzey ve güneyi dışında şekillenmesi durumunda kuzey yarı kürede saat istikametinin aksine, güney yarım kürede ise saat istikametinde dönüşümler başlar ve hurricane için ilk ikaz alınmış olur. Sistemin ekvatordan uzaklaşması dönüşümünü arttırır ve rüzgar şiddetinde artış başlar. Rüzgar 39 mil (62 km)’e erişince sistem tropical storm, rüzgar şiddeti 74 mil (119 km)’e erişince hurricane olarak adlandırılır.1979 yılından beri hurricane’lere bay ve bayan isimleri verilmektedir. Hurricane’nin merkezine eye denilmekte ve sakin olan bu bölgede en düşük tazyik bulunmaktadır. Kuvvetli thunderstormlar ve kuvvetli rüzgarlar bu bölgenin dışında oluşmaktadır. 12-14 inch (300 – 600 mm) yağış, 150 mili (242 km) aşan hamle ve 200 – 500 mil (320 – 800 km) hasarlı bölgeye sebep olması ile yıkıcı, öldürücü bir güç oluşturmaktadır. Bu tip fırtınaların meydana getirdiği olumsuzlukların en önemliside “storm surge” olarak adlandırılmaktadır. Fırtınanın düşük tazyiki okyanus üzerinden çok fazla miktarda suyu emmekte, bu yer değişimin sebep olduğu dalgalanmada sahiller için büyük tehlike oluşturmaktadır. Bu dalgalanmanın yüksekliği okyanus tabanının meyline göre değişmektedir. Fırtına kara ile temas edince, nemli havanın azalması sonucu kuvvetini kaybetmekte, yer ile teması ise sürtünmeyi arttırmakta ve süratini düşürmektedir. Karada ilerlemeye devam etmesi durumunda ise tropikal karakteristiklerini kaybetmekte alçak tazyik sistemi veya rain depression şeklini almaktadır. Aşırı yağışa ve geniş sahalarda sellere sebep olmaktadır. Tabiattaki yıkıcı, tahrip edici güçlerden bir tanesi HURICANE’dir. Bu güçlü sistemler 150 mph (250 km) rüzgar, 190 mph (300 km) hamle, yoğun yağış ve sellere sebep olabilecek büyük okyanus dalgaları üretebilirler. Varlıkları haftalar sürebilir ve okyanus üzerinde binlerce mil saha kaplayabilirler. Sistemin tamamı yüzlerce thunderstormdan oluşabilir ve çapı 600 mil (970 km) uzunlukta olabilir. Kuzey yarı kürede düşük dönüşüm süratine sahip sistemler tropical storm veya tropical depression diye bilinir. Batı pasifik ve çin denizinde oluşan sistemler, cantonese dilinde kuvvetli rüzgar anlamına gelen tai-fung / TYPHOON ismini alır. Avusturalya ve Hint okyanusu çerçevesinde bulunan bölgelerde oluşan sistemlerde Tropical cyclones diye isimlendirilir. Hurricane, deniz suyu sıcaklığının en az 270 C (800 F) ve üzerindeki denizlerde dolayısıyla tropikal bölgelerde oluşmaya başlar. Aşırı dönüşün başlayabilmesi için sistemin ekvatordan 50 uzakta olması gerekmektedir ki bu uzaklık coriolis tesirinin başlama sınırı olmaktadır. Dönüşün başlamasından sonra sistem ekvatordan uzaklaşma eğilimi göstermekte, kuzey ve güneyde 300 paralellerine hareket etmektedir. Şayet sistem tekrar ekvatora doğru dönerse genelde zayıflar ve ekvatoru geçemez. Coriolis tesiri olmadığından tüm dönü enerjisini kaybeder. Tarih boyunca hurricane’lerin pekçok şehri tahrip ettiği, gemileri batırdığı bilinmektedir. Moğol imporotoru Kubilay Han’ın 1274 ve 1281 yıllarında Japonya’ya saldırı hazırlığında olan deniz kuvvetlerinin batışı bunun en güzel örneğidir. Uydu fotoğraf sistemindeki gelişmeler, ilim adamlarına bu sistemi yakından takip etme imkanı tanımaktadır. Uydu görüntüleri, tüm dünyada oluşmakta olan sistemler için tahmin, takip kolaylığı sağlamakta ve görevlilerin bu konuda söz sahibi olmasını kolaylaştırmaktadır. Hurricane sezonunda saatlik uydu fotoğrafları alınmaktadır. Okyanusların tropikal bölgelerinde thunderstorm kümelerine rastlandığında bunların gelişmemiş hurricane sistemi olabileceği görüşü ağırlık kazanmaktadır. Uydu görüntülerinde sistem dönüşüm kazandığında ve daha yukarı / aşağı paralellere doğru hareket ettiklerinde meteoroloji yetkilileri “hurricane eye” oluşmasını izlemektedirler. Eye oluştuğunda ve satıh rüzgar hızı 74 kts (119 km)’a eriştiğinde hurricane dekleresi yapılmakta ve dünya meteoroloji örgütünde bulunan resmi adı ile adlandırılmaktadır. Sahile 150 mil mesafeye geldiğinde radarla takip edilmekte ve istikameti doğru olarak değerlendirilmektedir. Kıyıya erişen sistemin karaya çıkışından sonra genelde enerjisi ve nemi azalmakta ancak yağışı birkaç gün devam edebilmektedir. 1970 yılından sonra ABD National Hurricane Center’da Saffir – Simpson ölçeği hurricane sınıflandırımasında kullanılmaktadır. Ölçek mühendis Herbert Saffir ve Nat.Hur.Ctr’ın eski başkanı Robert Simpson tarafından geliştirilmiştir. |