Ülkemizde birçok insan “Hava Trafik Kontrol” nedir? dendiği zaman, genellikle cevap verememektedir. Bazı insanlarımız havalimanı, havaalanı veya filmlerde gördükleri kadarıyla  Hava Trafik Kontrol’ün kuleden ibaret olduğunu sanmaktadır. Yani insanlarımız tarafından bilinen Hava Trafik Kontrol’ün sadece bir bölümü, kule dediğimiz Meydan Kontroldür. Meydan kontrol kuleleri, her havaalanı ve havalimanında bulunurlar. İşleri daha çok görsel olduğu için, kuleler meydanı ve inip kalkan uçakları iyi görmeleri için yüksek ve cam bölmelerden yapılmışlardır. Kulelerde radar olması zorunlu değildir, yapılan iş çoğunlukla görseldir. Fakat kulede de radarın olması, gözle görülemeyen durumdaki uçakların takip edilmesi açısından  kolaylık sağlar.

Meydan kontrol kuleleri, kontrolleri altında bulunan uçaklara malumat ve müsaadeler vererek meydanın üzerindeki ve civarındaki trafiğin emniyetini temin ve bu trafiğin devamlı akışını hızlandırmak görevini yürütürler. Bunun için;

a-) Meydanın etrafında, meydan turu içinde uçan uçakların birbirlerine,

b-) Manevra sahası üzerinde hareket eden uçakların birbirlerine,

c-) İnen ve kalkan uçakların birbirlerine,

d-) Uçakların manevra sahası üzerinde hareket eden vasıtalara

e-) Manevra sahası üzerinde hareket eden uçakların bu saha üzerindeki manialara (engellere) çarpmasını önlemekten sorumludurlar.

Meydan Kontrol Kuleleri Tarafından Uçaklara Verilen Bilgiler:

1-) Uçaklara (yerdeki) kullanılan pist,

2-) Önemli değişikliklerle birlikte hakim yer rüzgarının yönü ve şiddeti,

3-) QNH altimetrik değeri (pilot isterse QFE),

4-) Türbin motorlu uçaklar için kullanılan pistteki hava sıcaklığı,

5-) Eğer görüş 10 km den az ise kalkış ve tırmanma yönündeki mevcut görüş mesafesi veya mevcut pist görüş mesafesi,

6-) Doğru zaman,Yer Kaideleri

a-) Uçuş kontrol kulesinden müsade alınmadan taxi yapılamaz.

b-) Uçak çeken araç taxi yapmakta olan diğer bir uçağı gördüğünde yeteri kadar emniyetli mesafeden yol verir.

c-) Uçak çeken araçları kullanan personelde kule ile konuşma imkanı veren bir telsiz bulundurur.

d-) Gece uçak çekişlerinde, çekilen uçak ve çeken araç arkadan başka bir araçla aydınlatılır.

e-) Pilotlar taxi yaparken uçağın el kitabında yazılı süratin üstüne çıkamazlar. Ancak uçuş emniyetinin söz olduğu zamanlarda kule tarafından verilecek hızlı veya yavaş taxi talimatı uygulanır.

 f-) Taxi yapan uçaklar birbirlerini 50 metreden yakın takip edemezler. (Askeri jet uçakları ise birbirlerinin kuyruk rüzgarına girmemek için, imkan nispetinde sağlı sollu taxi yaparlar)

 g-) Normal taxi istikametinin aksine taxi yapılmaz, taxideyken geri dönmeyi icap ettiren bir durum karşısında, uçuş kulesinin izni alınır.

h-) Yerdeki uçaklar mahalli kontrol frekansında iken telsiz susmasına azami riayet ederler. Özellikle iniş ve kalkış yapan uçak varken, uçuş emniyeti ile ilgili konular dışında bu frekans hiç kullanılmaz.

ı-) Bütün uçaklar teknik özelliklerine göre pisti tam kullanırlar. Ancak, küçük yapılı uçaklar inişte veya kalkışta pistin bir kısmını kullanacak iseler, uçuş kulesine bunu bildirmek zorundadırlar.

i-) Herhangi bir nedenle kalkıştan vazgeçen pilot, kalkıştan vazgeçtiğini uçuş kulesine mutlaka bildirir ve pilot el kitabındaki esasları uygular.

j-) Hava araçları dışında hiçbir yer aracı ve personel uçuş kontrol kulesinden müsaade almadan pist ve taxi yollarına giremez.

YAKLAŞMA KONTROL

Yaklaşma Kontrol dediğimiz bölüm ise; meydan kontrol ve saha kontrol arasında kalan bölümdür. Yaklaşma kontrol kalkış yapıp, meydan kontrolün kendisine devrettiği uçağı alıp, gerekli ayırma ve seviyeleri sağlayarak güvenli bir şekilde saha kontrole devreder. Aynı şekilde inişe gelen bir uçağı da saha kontrolden devralıp, gerekli ayırma ve alçaltmaları uygulayarak, uçağı güvenli bir şekilde meydan kontrole devreder. Ayrıca kendi sahasında düz uçuş yapan uçaklara da hizmet verir. Yaklaşma kontrol, dediğimiz gibi meydan kontrol ve saha kontrol arasında bir köprü vazifesi görür.

Yaklaşma kontrol iki türlü yapılabilir. Birincisi, yaklaşma kontrol yaklaşma adı verilen bir birim tarafından yürütülür. (Büyük meydanlarda olduğu gibi). Bu birim genelde saha kontrolde olduğu, genellikle kulenin altında bulunan bir salonda olur. İstanbul, Ankara gibi meydanlarda, yaklaşma ve saha kontrol aynı salonda çalışırlar. İkinci ise, meydan kontrol kulesi tarafından yapılır.(Küçük bazı meydanlarda.)

Yaklaşma kontrolün görev ve sorumlulukları şu şekildedir:

 * Görevi ile ilgili seyrüsefer yardımcıları, cihazlar, takat kaynakları, aydınlatma sistemleri gibi kolaylıkların faaliyetlerini kontrol eder. Aksaklıkların giderilmesi için gerekli birimlere bildirir.

 * İlgili yönergelerde belirtilen usullere göre sorumlu olduğu terminal kontrol sahası içerisindeki IFR ve özel VFR uçuşları kontrol eder.

* Sorumluluğundaki uçuşların emniyet ve süratle kontrolü için saha kontrolle gerekli koordineyi sağlar.

* Kontrolündeki uçuşlarla ilgili kayıt ve stripleri tutar.

* Uçaklardan ve radarlardan alacağı hakiki hava durumuyla ilgili bilgileri değerlendirmek üzere pilotlara bildirir.

* ATC müsaadelerini alır, aktarır, uçuş planlarını kontrol eder, ilgili yerlere bildirir.

 * Sorumlu olduğu terminal sahası içinde birden fazla meydan varsa aralarında gerekli koordineyi sağlar.

* VFR şartlarda uçan uçaklara gerektiğinde tavsiye hizmeti sağlar.

Yaklaşma kontrolde radarla çalışma yapılır, radarın sağladığı bilgiler skop adı verilen ekran üzerinde bulunur. Radarla çalışmak bir kolaylıktır. Uçakların bilgilerini ekranda görebilirsiniz. Ayrıca uçaklar arasında yapılan ayırmalar ekrandan görülebilir. Fakat radar bozulduğunda veya radarın olmadığı durumlarda manuel (elle) dediğimiz bir çalışma yöntemi uygulanır. Bu çalışmada uçak bilgilerinin yazılı olduğu stripler yardımıyla olur. (Radarla yada radarsız çalışalım uçak bilgileri stribe yazılır). Manuel çalışma zor bir çalışmadır. Manuel çalışırken radarlı çalışmaya göre uçaklar arasındaki mesafeler arttırılır.

SAHA KONTROL

Saha kontrolün sorumluluk alanı da tıpkı yaklaşmada olduğu gibi; alçalan, tırmanan ve düz uçuş yapan uçaklar ile birlikte, ülkemiz üzerinden transit geçen uçaklara da hizmet vermektir. Alçalma yapacak uçakları, güvenli bir şekilde alçaltarak yaklaşma kontrole devreder. Aynı şekilde yaklaşmanın kendisine devrettiği uçakları seviyesine tırmandırarak, güvenli bir şekilde uçmalarını sağlar. Yaklaşma ve saha kontrolde birçok kesişen rotalar (yollar) olduğu için, çok dikkatli bir şekilde kendi sahasındaki bütün uçakları dikkatli bir şekilde takip eder. Örneğin o an için kendi sahasında 25 uçak varsa, saha kontrol tüm bu uçakların sorumluluğunu taşır. Alt sınırı, yaklaşmanın üst sınırıdır. Üst sınırı ise sonsuzdur.

Saha kontrolde de, tıpkı yaklaşmada olduğu gibi, radarla çalışılır. Yine radarın bozulma veya olmaması durumlarında manuel yöntemle çalışılır. Saha kontrolün sorumluluk bölgesi çok geniş olduğu için, genelde birkaç sektöre kolaylık olsun diye ayrılabilir. Örneğin İstanbul Saha Kontrol upper veya lower olmak üzere iki sektöre ayrılmıştır. Ankara ise üç sektöre ayrılmıştır.

Örneğin bir uçak, Almanya’ dan kalktı ve Hindistan’a gidiyor olsun. Birçok ülkeden saha kontrol hizmeti alır. Bizim ülkemiz için ise; uçak öncelikle Bulgaristan’ın saha kontrolünden İstanbul saha kontrole devredilir. İstanbul saha kontrol ise kendi sorumluluk bölgesine kadar hizmet verir. Daha sonra ise uçağı Ankara saha kontrole devreder. Ankara saha kontrol de kendi sorumluluk alanında hizmet verdikten sonra uçağı, İran saha kontrole devreder. Bu hizmetin bir bedeli vardır ve uçak şirketleri bu ücreti Eurocontrol vasıtasıyla Türkiye’ye öderler. Bir saha kontrol merkezi uçağı devretmeden önce, komşu saha kontrole şu bilgileri vererek devreder.

* Uçağın adı

* Uçağın tipi ve hızı

* Uçağın iki saha kontrol arasındaki noktaya varış zamanı

* Uçağın uçtuğu seviye

* Uçağın nereden hangi yolla ve nereye gideceği

* Kendi ismini bildiren initials denilen harfler.

 Ülkemizde üç saha kontrol hizmeti veren birim vardır. Bunlar:

1-)İstanbul Saha Kontrol:

Batıda Yunanistan ve Bulgaristan sınırından, yaklaşık olarak kuzeyde Karadeniz’in bizim hattımızda kalan bölümünden, doğuda yaklaşık Bolu doğusundan aşağıya Eskişehir ve Afyon‘a kadar, güneyde ise Balıkesir’in alt taraflarına kadar olan bölümün kontrolünü İstanbul Saha Kontrol Merkezi yapar.Alan küçük ama trafik çok yoğundur.

2-)Ankara Saha Kontrol:

Batı sınırı İstanbul kontrolün doğu sınırıdır, güneybatı sınırı Antalya-Afyon olarak düşünülebilir, bu sınırlar harici kalan bölgeler, Ankara Saha Kontrolün sorumluluk sahasıdır.Sorumluluk alanı çok geniştir.Sahanın çok geniş olması sebebiylede kendi bölgesinde üçe ayrılmıştır.

3-)İzmir Saha Kontrol:

İstanbul ve Ankara Saha Kontrol dışında kalan bölge İzmir Saha Kontrolün sorumluluk sahasıdır.

KISACA  AYIRMALAR

Hava Trafikte uçaklar arasındaki ayırmalar çok çeşitlidir. Fakat merak edenler için çok basit bir şekilde ayırma örnekleri vermek istiyorum. Bu ayırmalar düz uçuştaki uçaklar için ve sık sık mesafe bilgisi alınmasını sağlayan seyrüsefer yardımcıları olduğu durumlarda geçerlidir.

1-)ZIT YÖNLÜ AYNI DOĞRULTUDA UÇUŞLARDA AYIRMA:

Böyle bir durumda karşılaşan iki uçak arasındaki en yakın mesafe 1000 feet dir. Üstteki uçak örneğin 25000 feette ise buna en yakın ters yönde uçan alttaki uçak 24000 feette uçar.

2-)AYNI YÖN VE FARKLI SEVİYELİ UÇUŞLARDA AYIRMA:

Bu durumda iki uçak üst üste geldiği zaman aralarında bulunan mesafe en yakın 2000 feettir. Alttaki uçağın seviyesi 21000 feet ise, üstünde uçan en yakın uçak 23000 feette uçar.

3-)AYNI YÖN VE AYNI SEVİYEDE UÇUŞLARDA AYIRMA:

Eğer iki uçak aynı seviyede uçuyorsa aralarında bulunması gereken mesafe en az 10 dakika veya 20 NM olmalıdır. Bu durumda iki uçağımızın hızları eşit olmalıdır. Öndeki uçağımız hızlı olursa sorun yok, fakat arkadaki uçağımız öndeki uçaktan hızlı ise mesafesi kapanacağından dolayı ona ya hız kontrolü uygulanır ya da uçuş seviyesi değiştirilir.